Kennismontage Hitte en Klimaat in de Stad

Volgens de KNMI’06 scenario’s zal klimaatverandering leiden tot hogere temperaturen en meer hittegolven waardoor een grotere kans op hittestress ontstaat. In het stedelijk gebied speelt daarbij het hitte-eiland effect een versterkende rol. Beschikbare kennis over de ernst van hitteproblematiek in de stad en over de mogelijkheden die steden hebben om hier mee om te gaan is op dit moment versnipperd.

In de Kennismontage Hitte en Klimaat in de Stad is een overzicht gemaakt van de huidige kennis rond de thema’s ‘stedelijk hitte-eiland’ en ‘hittestress’ relevant voor de uitvoeringspraktijk. De kennismontage is uitgevoerd door het Climate Proof Cities consortium in opdracht van de Alliantie Klimaatbestendige Steden, een samenwerkingsverband tussen de vier grote steden (Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht) en het Ministerie van Infrastructuur en Milieu.

De kennismontage dient als informatiebasis voor de gemeenteambtenaar die met het thema hitte in de stad aan de slag wil. Aanwezige kennis van de verschillende facetten van hitteproblematiek in het stedelijk gebied is bijeengebracht, van de probleemanalyse tot het handelingsperspectief. De kennismontage bevat verwijzingen naar nationale en internationale studies en projecten die relevant zijn voor Nederlandse steden.

Hitte in de Nederlandse stad: Wat is er aan de hand?
De KNMI’06 scenario’s geven aan dat de gemiddelde zomertemperatuur in Nederland en het aantal tropische dagen per jaar zullen stijgen. Daarnaast zijn de temperaturen in steden over het algemeen hoger dan gemiddeld in het buitengebied door het stedelijk hitte-eiland of urban heat island (UHI) effect. Door de toename in verstedelijking en stedelijke verdichting neemt het stedelijk hitte-eiland effect in Nederland naar verwachting toe, zowel in steden als kleinere plaatsen en dorpen. Lokale condities die het stedelijk hitte-eiland effect bevorderen zijn:

  • hoge bebouwingsdichtheid met materialen die langzaam opwarmen en afkoelen en veel warmte kunnen opslaan
  • vervanging van natuurlijke oppervlakken door verharde en water-ondoorlatende oppervlakken wat leidt tot een droog stedelijk gebied, waar weinig water beschikbaar is voor verdamping
  • donkere oppervlakken met een laag albedo, zoals asfalt, waardoor weinig zonlicht wordt gereflecteerd, en veel warmte wordt geabsorbeerd
Er is nog relatief weinig data over het Nederlandse stadsklimaat beschikbaar. Eerste onderzoeksresultaten uit Rotterdam en Arnhem laten zien dat het hitte-eiland effect ’s nachts kan oplopen tot meer dan 7°C. Overdag zijn de gemeten temperatuurverschillen lager met waarden tot 2°C. Daarbij laten groene wijken het geringste temperatuurverschil zien met het buitengebied. Parken kunnen in sommige situaties zelfs koeler zijn dan het buitengebied.
 
Tot nu toe is vooral onderzoek gedaan naar sterfte en gezondheidsproblemen door hittestress, als het gaat over de gevolgen van hitte in de stad. Hittestress beschrijft de situatie waarbij hitte een temperatuursverhoging van het lichaam veroorzaakt, en kan leiden tot warmteziekten en sterfte. Ouderen zijn een risicogroep; de meeste slachtoffers tijdens hittegolven zijn ouder dan 75 jaar. Daarnaast kan hittestress invloed hebben op het menselijk gedrag en de slaapkwaliteit. Over andere gevolgen van hitte, bijvoorbeeld de invloed op thermisch comfort (binnen- en buitenshuis), energieverbruik, luchtkwaliteit, arbeidsproductiviteit, en de aantrekkelijkheid van het stadsklimaat om er te verblijven, recreëren, wonen en werken, is minder bekend.
 
Hoe kan lokale hitteproblematiek in kaart worden gebracht?
Kwetsbaarheid voor hitte en andere weer en klimaatgerelateerde risico’s kan geanalyseerd worden door middel van stedelijke klimaatkaarten. Hierbij worden gegevens over het lokale klimaat en ontwerpkarakteristieken gecombineerd. Hittekaarten zijn een categorie klimaatkaarten, gericht op vragen rondom thermisch comfort in de stad. Er bestaatgeenuniversele methodeomhittekaartenmaken; de methodiekis afhankelijkvande beschikbare informatieen de focus binnen de stedelijkeontwerpopgaven voor de specifieke locatie. Voortbouwend opinternationale ervaringricht men zich in Nederland sinds de hittegolven in 2003 en 2006 ook ophet ontwikkelen vanklimaatkaarten. Dit heeft geresulteerd in een aantal hittekaarten waarbij doelstellingen variëren van bewustmaking tot ondersteuning van planningsprocessen.
 
Welke hittemaatregelen kunnen genomen worden?
Er bestaan verschillende mogelijkheden voor gemeente om zich voor te bereiden of aan te passen op hitte in de stad. Enerzijds kunnen maatregelen genomen worden om verdere temperatuurstijging in de stad te voorkomen en het UHI effect te beperken, bijvoorbeeld door de inzet van meer groen en blauw en  anderzijds kunnen maatregelen genomen worden om schade of andere negatieve effecten van hitte te voorkomen of te beperken. In de kennismontage komen deze maatregelen gerelateerd aan verschillende thema’s aan de orde.
  • Groen in de stad zorgt op drie manieren voor een verkoelende werking: 1) actieve verkoeling overdag door verdamping via bladeren (evapotranspiratie), 2) passieve verkoeling overdag door schaduw en 3) absorberen van relatief weinig warmte in tegenstelling tot stenig oppervlakte
  • Water heeft een koelend effect op de luchttemperatuur door verdamping, en door absorptie en eventueel transport van warmte
  • Op gebouwniveau is vergroting van albedo of reflectiewaarde van het dakoppervlak een effectieve manier om oververhitting te beperken en energievraag voor koeling te reduceren
  • Stedelijke structuur heeft invloed op het UHI effect en hittebeleving in de stad door de specifieke omvang, bebouwingsdichtheid, samenstelling en geometrie van een stad
  • Naast fysieke ingrepen kan ook het inspelen op gedrag en aanpassingsvermogen van mensen effectief zijn om negatieve gevolgen van hitte tegen te gaan
  • Synergie tussen adaptatie en mitigatie kan helpen bij het formuleren van zogenaamde ‘no-regret’ maatregelen, en een sterk argument vormen voor het doorvoeren van specifieke hittemaatregelen.
Recente studies in binnen- en buitenland, op lokaal en nationaal niveau, geven overzichten van mogelijke adaptatiemaatregelen. De meeste verkenningen zijn algemeen van aard geven een structureel overzicht van bekende maatregelen, maar informatie over kwantitatieve effectiviteit ontbreken in de meeste studies.
 
Hoe kunnen gemeenten hittemaatregelen implementeren en integreren in hun beleid?
Verschillende steden in Nederland zijn bezig met het formuleren van beleid voor de aanpak van hitteproblematiek. Er zijn steeds meer voorbeelden van gemeenten die actief inzetten op hittemaatregelen, door middel van subsidieregelingen en via verschillende communicatiemiddelen. Verschillende buitenlandse steden gaan verder. Behalve financiële prikkels en communicatie-instrumenten worden daar ook juridische instrumenten ingezet om hitte maatregelen door te voeren. Het gebruik van een combinatie van instrumenten en een heldere formulering van (kwantitatieve) doelstellingen ten aanzien van adaptatiebeleid lijkt bij te dragen aan het succes van de aanpak in deze steden. Net als in Nederland is men nog in de onderzoekende fase, maar tegelijkertijd wordt actief ingezet op het doorvoeren van ‘no-regret’ maatregelen.
 
Contact: Dit e-mailadres is beveiligd tegen spambots, u heeft JavaScript nodig om het te kunnen bekijken   
 
Thema 4 Climate Proof Cities, dinsdag 28 juni 2011
(bron: kennis voor klimaat)
 

kop-0020.jpg

drie_ballen (fotografie Rio Hollander).jpg
voetbalveld (fotografie Rio Hollander).jpg
Moskee_in_avondlicht (fotografie Rio Hollander).jpg
eend (fotografie Rio Hollander).jpg